Tăng động có phải là rối loạn tâm thần không? Giải thích về ADHD và tăng động

Tăng động có phải là rối loạn tâm thần không? Câu trả lời ngắn gọn là: bản thân tăng động là một kiểu hành vi, không phải một tình trạng riêng biệt. Khi nó kéo dài, gây suy giảm chức năng và là một phần của mô hình rộng hơn gồm thiếu chú ý hoặc bốc đồng, nó có thể gợi ý rối loạn tăng động giảm chú ý, hay ADHD. Các tổ chức y tế lớn thường mô tả ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh, đồng thời nó cũng thuộc phạm vi chăm sóc sức khỏe tâm thần và tâm thần học vì ảnh hưởng đến sự chú ý, tự điều chỉnh, hành vi, cảm xúc và hoạt động hằng ngày. Nếu bạn đang cố hiểu liệu sự bồn chồn, năng lượng dồn dập hoặc thói quen bốc đồng của mình có đáng để tìm hiểu thêm hay không, một bước đầu tự sàng lọc ADHD riêng tư có thể giúp bạn sắp xếp các quan sát trước khi quyết định tìm loại hỗ trợ nào.

Tăng động có nghĩa gì trong đời sống hằng ngày

Tăng động không chỉ là có nhiều năng lượng. Trong ngôn ngữ thường ngày, nó thường mô tả chuyển động nhìn thấy được: ngọ nguậy, gõ tay, rời khỏi chỗ ngồi, nói nhiều, cảm thấy không thể chậm lại, hoặc hành động trước khi tình huống đã rõ ràng. Ở người lớn, nó có thể khó nhận ra hơn. Thay vì chạy nhảy, nó có thể là cảm giác bồn chồn bên trong, thiếu kiên nhẫn, ôm quá nhiều việc, vô tình ngắt lời người khác hoặc cần kích thích liên tục để duy trì sự chú ý.

Sự khác biệt này quan trọng vì năng lượng bình thường, căng thẳng, phấn khích, caffeine, ngủ kém, lo âu và buồn chán đều có thể khiến một người trông tăng động trong một thời gian. Tăng động liên quan đến ADHD khác ở chỗ nó thường xuất hiện thường xuyên, bắt đầu sớm trong đời, xảy ra ở nhiều bối cảnh và tạo ra va chạm thực sự ở trường, nơi làm việc, gia đình hoặc trong các mối quan hệ. Nó không chỉ là hoạt bát, nói nhiều, sáng tạo hay mãnh liệt.

Cụm từ tăng động tinh thần đôi khi được dùng khi hoạt động chủ yếu diễn ra bên trong. Một người có thể cảm thấy suy nghĩ chạy rất nhanh, nhảy từ chủ đề này sang chủ đề khác hoặc không chịu lắng xuống. Điều này có thể chồng lấp với ADHD, nhưng cũng có thể xuất hiện cùng lo âu, căng thẳng, thiếu ngủ, thay đổi tâm trạng, sử dụng chất hoặc các yếu tố sức khỏe khác. Câu hỏi hữu ích không phải là “Tôi có quá nhiều năng lượng không?” mà là “Mô hình này có tiếp tục xuất hiện và có cản trở điều tôi đang cố làm không?”.

ADHD là bệnh tâm thần hay rối loạn thần kinh?

Mọi người thường hỏi ADHD là bệnh tâm thần hay rối loạn thần kinh vì các nguồn khác nhau dùng những từ khác nhau. Cách trả lời dễ hiểu và chính xác nhất là ADHD là rối loạn phát triển thần kinh, đồng thời cũng được xử lý trong chăm sóc sức khỏe tâm thần. Phát triển thần kinh nghĩa là nó liên quan đến cách não phát triển và quản lý các chức năng như chú ý, ức chế, động lực, cảm nhận thời gian và trí nhớ làm việc. Chăm sóc sức khỏe tâm thần có liên quan vì những khác biệt dựa trên não này ảnh hưởng đến hành vi, cảm xúc, học tập, công việc, quan hệ và hình ảnh bản thân.

Vậy ADHD có phải là bệnh tâm thần không? Một số bác sĩ và tổ chức có thể dùng ngôn ngữ rộng về sức khỏe tâm thần hoặc tâm thần học cho ADHD vì tình trạng này có trong các hệ thống phân loại tâm thần và có thể gây suy giảm đáng kể. Điều đó không có nghĩa ADHD là tưởng tượng, là khuyết điểm tính cách hoặc giống hệt mọi tình trạng sức khỏe tâm thần khác. Nó có nghĩa ADHD nằm ở giao điểm của phát triển não, hành vi, tự điều chỉnh và trải nghiệm sống.

Sự phân biệt này có thể giảm cảm giác xấu hổ. Người có ADHD không chọn trở nên thiếu nhất quán, bất cẩn hoặc gây gián đoạn. Đồng thời, ADHD cũng không chỉ là một phong cách tính cách. Nó có thể ảnh hưởng đủ nhiều đến hoạt động hằng ngày để một số người cần hỗ trợ có cấu trúc, kỹ năng, điều chỉnh, trị liệu, thuốc, huấn luyện hoặc thay đổi môi trường. Cách nhìn phù hợp vừa nhân ái vừa thực tế: ADHD có nền tảng trong não, là thật và có thể quản lý, nhưng hiểu nó cần nhiều hơn một nhãn gọi nhanh.

ADHD viết tắt của gì, ADD so với ADHD và các dạng thường gặp

ADHD là viết tắt của attention-deficit/hyperactivity disorder. Tên gọi này có thể gây bối rối vì nhiều người có ADHD không cảm thấy mình thiếu chú ý. Họ có thể tập trung rất mạnh vào việc thú vị, nhưng khó hướng sự chú ý đến việc nhàm chán, chậm có kết quả, lặp lại hoặc thiếu cấu trúc. Vấn đề thường là điều tiết: bắt đầu, chuyển đổi, duy trì, dừng lại, ưu tiên và kéo sự chú ý quay lại khi nó trượt đi.

ADD là thuật ngữ cũ mà nhiều người vẫn dùng. Ngày nay, ADHD là thuật ngữ bao trùm tiêu chuẩn, ngay cả khi một người có rất ít biểu hiện tăng động nhìn thấy được. Điều từng gọi là ADD thường được mô tả là ADHD với biểu hiện chủ yếu là thiếu chú ý. Các biểu hiện khác gồm chủ yếu tăng động-bốc đồng và biểu hiện kết hợp, trong đó cả triệu chứng thiếu chú ý lẫn tăng động-bốc đồng đều nổi bật.

Điều này giải thích vì sao tìm kiếm về rối loạn tăng động thường quay lại ADHD. Tăng động là một nhóm triệu chứng, không phải toàn bộ bức tranh. Trẻ có thể leo trèo, chạy, ngắt lời hoặc khó chờ đợi. Người lớn có thể cảm thấy bị thôi thúc, bồn chồn, nói nhiều, thiếu kiên nhẫn hoặc không thể thư giãn. Người khác có thể chủ yếu có dấu hiệu thiếu chú ý: làm mất đồ, bỏ sót chi tiết, lơ đãng khi trò chuyện, quên việc hoặc choáng ngợp trước việc tổ chức. Tên ADHD bao phủ các mô hình này vì chúng được nối với nhau bởi tự điều chỉnh, không chỉ bởi chuyển động nhìn thấy được.

Điều gì gây ra ADHD trong não?

Không có một nguyên nhân đơn giản duy nhất của ADHD. Nghiên cứu hiện nay cho thấy sự kết hợp giữa ảnh hưởng di truyền, phát triển và môi trường. ADHD thường xuất hiện trong gia đình, và gen dường như có vai trò quan trọng. Nghiên cứu cũng xem xét cấu trúc và hoạt động não, phát triển sớm, phơi nhiễm trước sinh, sinh non, nhẹ cân khi sinh, phơi nhiễm chì, giấc ngủ và các yếu tố khác. Không yếu tố nào nên được dùng để đổ lỗi cho một người hay cha mẹ. Chúng là mô hình nguy cơ, không phải lời giải thích đạo đức.

Nghiên cứu ADHD dựa trên não thường tập trung vào các mạng lưới liên quan đến chức năng điều hành. Chức năng điều hành là nhóm kỹ năng tinh thần giúp con người lập kế hoạch, giữ thông tin trong đầu, dừng lại trước khi hành động, quản lý thời gian, chuyển giữa các nhiệm vụ và chống lại xao nhãng. Khi những hệ thống này khó điều chỉnh hơn, kết quả có thể trông như thiếu chú ý, bốc đồng, phản ứng cảm xúc mạnh, trì hoãn, hiệu suất thất thường hoặc hành vi tăng động.

Đây cũng là lý do triệu chứng ADHD có thể thay đổi theo tuổi. Trẻ nhỏ có thể có vận động cơ thể rõ hơn. Thanh thiếu niên có thể gặp khó với hạn chót, nếp ngủ, cường độ cảm xúc hoặc quyết định rủi ro. Người lớn có thể trông bình tĩnh bên ngoài nhưng bên trong thấy bồn chồn, quá tải và luôn chậm lại phía sau. Cùng những khó khăn điều tiết nền tảng có thể mang hình dạng khác nhau khi yêu cầu cuộc sống thay đổi.

Các triệu chứng ADHD liên quan đến tăng động

Tăng động và bốc đồng có thể xuất hiện theo nhiều cách. Dấu hiệu thường gặp gồm hay ngọ nguậy, rời khỏi chỗ khi được mong đợi ngồi yên, cảm thấy bồn chồn, nói quá nhiều, ngắt lời, hành động nhanh mà chưa cân nhắc kết quả, khó chờ đợi và cần mức kích thích cao. Ở người lớn, chúng có thể là thiếu kiên nhẫn trong cuộc họp, nhận quá nhiều cam kết, quyết định quá nhanh, nhanh chán hoặc dùng sự bận rộn liên tục để đối phó khó chịu.

Thiếu chú ý có thể đi cùng tăng động, ngay cả khi người đó ban đầu không nhận ra. Triệu chứng ADHD có thể gồm làm mất đồ, bỏ sót hướng dẫn, quên việc hằng ngày, lơ đãng trong trò chuyện, tránh việc cần nhiều nỗ lực, khó tổ chức chi tiết hoặc bắt đầu nhiều dự án nhưng không hoàn thành. Các mô hình kết hợp rất thường gặp, nên người tìm ý nghĩa của tăng động cũng có thể cần xem xét chú ý, trí nhớ, lập kế hoạch và kiểm soát xung động.

Một câu hỏi tự suy ngẫm hữu ích là liệu mô hình đó có kéo dài, xuất hiện ở nhiều tình huống và gây suy giảm hay không. Kéo dài nghĩa là nó đã có từ lâu, không chỉ trong một tuần căng thẳng. Nhiều tình huống nghĩa là nó xuất hiện ở hơn một nơi, như công việc và nhà. Gây suy giảm nghĩa là nó gây vấn đề lặp lại, không chỉ bất tiện thỉnh thoảng. Nếu ba đặc điểm này phù hợp, việc dùng một trải nghiệm đánh giá ADHD có cấu trúc để thu thập ví dụ rõ hơn trước khi nói chuyện với chuyên gia đủ năng lực có thể đáng cân nhắc.

Khi tăng động có thể không phải là ADHD

Không phải mọi giai đoạn bồn chồn hoặc bốc đồng đều chỉ ra ADHD. Thiếu ngủ có thể làm chú ý và kiểm soát xung động kém hơn. Lo âu có thể tạo suy nghĩ dồn dập và cảm giác khẩn cấp liên tục. Trầm cảm có thể ảnh hưởng đến tập trung và động lực. Sang chấn, đau buồn, căng thẳng, vấn đề tuyến giáp, tác dụng thuốc, sử dụng chất, dùng nhiều caffeine và những chuyển đổi lớn trong đời cũng có thể thay đổi năng lượng và sự tập trung.

Bối cảnh đặc biệt quan trọng với trẻ em. Nhiều trẻ tràn đầy năng lượng, tò mò và chưa ổn định khi não và nếp sinh hoạt vẫn đang phát triển. Mức lo ngại tăng lên khi hành vi thường xuyên hoặc mạnh hơn mong đợi theo tuổi, xảy ra ở nhiều môi trường và cản trở học tập, an toàn, tình bạn hoặc đời sống gia đình. Với người lớn, câu hỏi thường là những khó khăn tương tự có xuất hiện sớm hơn trong đời không, ngay cả khi từng được che giấu bởi trí thông minh, cấu trúc, hỗ trợ gia đình hoặc nỗ lực cao.

Vì vậy, một đánh giá lâm sàng cẩn thận sẽ nhìn xa hơn một triệu chứng đơn lẻ. Nó có thể bao gồm tiền sử cá nhân, triệu chứng hiện tại, thang đánh giá, ý kiến từ gia đình hoặc giáo viên khi phù hợp, xem xét giấc ngủ và sức khỏe, cùng sàng lọc các tình trạng có thể trông giống. Công cụ trực tuyến có thể hỗ trợ suy ngẫm, nhưng không thể thay thế quá trình rộng hơn đó.

Cách nghĩ về bài kiểm tra hoặc sàng lọc ADHD

Nhiều người tìm kiếm bài kiểm tra ADHD khi cố gọi tên một mô hình khó hiểu. Việc tìm kiếm đó hợp lý, nhưng từ kiểm tra có thể tạo kỳ vọng không thực tế. ADHD không được xác định chỉ bằng một điểm số trực tuyến. Bảng câu hỏi sàng lọc có thể cho thấy câu trả lời của bạn có giống các mô hình ADHD thường gặp hay không, trong khi đánh giá chuyên môn xem xét tiền sử, mức suy giảm, phát triển, bối cảnh và các giải thích khác.

Một trải nghiệm tự sàng lọc tốt nên tạo cảm giác rõ ràng hơn là bị thúc ép. Nó nên giải thích rằng kết quả chỉ mang tính thông tin, bảo vệ quyền riêng tư nhiều nhất có thể và khuyến khích bước tiếp theo mà không hứa chắc chắn. Nó cũng nên giúp bạn tách đặc điểm khỏi bản sắc. Bạn không phải là một điểm số. Bạn đang thu thập manh mối về cách chú ý, mức hoạt động và tự điều chỉnh xuất hiện trong cuộc sống của mình.

Trước khi dùng bất kỳ công cụ sàng lọc ADHD nào, hãy cân nhắc viết ra ví dụ. Triệu chứng xuất hiện khi nào? Điều gì làm chúng tốt hơn hoặc tệ hơn? Những mô hình tương tự có xuất hiện thời thơ ấu không? Hệ thống nào đã giúp ích? Vấn đề nào vẫn lặp lại dù đã cố gắng? Những ghi chú này có thể làm cuộc trò chuyện sau đó với bác sĩ, cố vấn, huấn luyện viên, nhóm nhà trường hoặc người hỗ trợ nơi làm việc cụ thể hơn.

Các bước tiếp theo thực tế nếu tăng động nghe quen thuộc

Nếu bài viết này giúp trải nghiệm của bạn trở nên có trật tự hơn, bước tiếp theo không phải là hoảng sợ hay tự gán nhãn quá nhanh. Hãy bắt đầu bằng quan sát. Theo dõi vài tình huống mà tăng động, bốc đồng hoặc vấn đề chú ý ảnh hưởng đến ngày của bạn. Chú ý giấc ngủ, căng thẳng, môi trường, caffeine, hạn chót, cảm xúc và loại nhiệm vụ. Mô hình dễ hiểu hơn khi chúng trở nên nhìn thấy được.

Bạn cũng có thể thử các hỗ trợ ít rủi ro. Giảm ma sát quanh việc quan trọng, dùng hẹn giờ, chia công việc thành những bước khởi đầu nhỏ hơn, đặt nhắc nhở trực quan ở nơi bạn thật sự nhìn, lên lịch nghỉ vận động và giảm xao nhãng có thể tránh. Những chiến lược này không chứng minh hay phủ định ADHD, nhưng có thể cho thấy hỗ trợ nào làm cuộc sống dễ hơn.

Nếu triệu chứng gây vấn đề lặp lại, hãy cân nhắc nói chuyện với chuyên gia y tế hoặc sức khỏe tâm thần đủ năng lực. Hãy mang ví dụ thay vì chỉ kết luận. Với trẻ em và thanh thiếu niên, cha mẹ cũng có thể phối hợp với nhân viên nhà trường khi học tập hoặc hành vi bị ảnh hưởng. Với người lớn, hỗ trợ có thể gồm chăm sóc lâm sàng, trị liệu, thảo luận về thuốc, điều chỉnh tại nơi làm việc, huấn luyện hoặc hệ thống thực tế.

ADHDAssessment.me phù hợp nhất như một bước sớm mang tính hỗ trợ. Trải nghiệm 18 câu hỏi được thiết kế để giúp mọi người suy ngẫm về các đặc điểm ADHD, xem lại kết quả và quyết định liệu cuộc trò chuyện tiếp theo có hợp lý không. Bạn có thể dùng công cụ suy ngẫm về đặc điểm ADHD như một phần của quá trình thu thập thông tin ban đầu, đồng thời nhớ rằng sàng lọc trực tuyến không thay thế lời khuyên chuyên môn.

FAQ

Tăng động tinh thần là gì?

Tăng động tinh thần là cách nói thông thường khi suy nghĩ có vẻ nhanh bất thường, chen chúc hoặc khó lắng xuống. Nó có thể chồng lấp với ADHD, nhất là khi đi cùng bồn chồn hoặc quyết định bốc đồng, nhưng cũng có thể liên quan đến lo âu, căng thẳng, ngủ kém, thay đổi tâm trạng hoặc yếu tố khác.

Rối loạn tăng động là gì?

Mọi người thường dùng rối loạn tăng động để chỉ ADHD, hay attention-deficit/hyperactivity disorder. Chính xác hơn, tăng động là một nhóm triệu chứng của ADHD. ADHD cũng có thể bao gồm thiếu chú ý và bốc đồng, và một số người có rất ít hành vi tăng động nhìn thấy được.

ADHD có phải là bệnh tâm thần không?

ADHD thường được mô tả nhất là một rối loạn phát triển thần kinh. Nó cũng được xử lý trong chăm sóc sức khỏe tâm thần vì ảnh hưởng đến chú ý, hành vi, cảm xúc và hoạt động hằng ngày. Gọi nó là một tình trạng sức khỏe tâm thần không có nghĩa đó là điểm yếu cá nhân.

ADHD là bệnh tâm thần hay rối loạn thần kinh?

Có thể xem ADHD vừa có nền tảng trong não vừa liên quan đến sức khỏe tâm thần. Khung thần kinh hoặc phát triển thần kinh giải thích mối liên hệ với phát triển và điều chỉnh của não. Khung sức khỏe tâm thần giải thích vì sao bác sĩ, nhà trị liệu, trường học và gia đình có thể xử lý tác động của nó lên đời sống hằng ngày.

Bộ não tăng động là gì?

Bộ não tăng động không phải là nhãn chính thức. Người ta thường muốn nói đến một bộ não cảm thấy bận rộn, bồn chồn, tìm kiếm kích thích hoặc khó chậm lại. Trong ADHD, điều này có thể liên quan đến tự điều chỉnh và chức năng điều hành, nhưng riêng cụm từ này không xác định một tình trạng cụ thể.

Triệu chứng ADHD thường gặp ở người lớn là gì?

Triệu chứng ADHD ở người lớn có thể gồm bồn chồn, thiếu kiên nhẫn, ngắt lời, thiếu tổ chức, hay quên, trì hoãn, bỏ sót chi tiết, vấn đề quản lý thời gian, phản ứng cảm xúc mạnh và khó theo đến cùng một cách nhất quán. Một số người lớn trông bình tĩnh bên ngoài nhưng rất bồn chồn bên trong.

Tôi nên làm gì nếu nghĩ mình có triệu chứng ADHD?

Hãy bắt đầu bằng cách thu thập ví dụ về điều bạn nhận thấy, khi nào nó xảy ra và nó ảnh hưởng thế nào đến đời sống hằng ngày. Công cụ sàng lọc có thể giúp sắp xếp các quan sát đó. Nếu mô hình kéo dài hoặc gây gián đoạn, hãy cân nhắc trao đổi với chuyên gia đủ năng lực có thể xem xét toàn bộ tiền sử và bối cảnh của bạn.